Skąd pochodzi joga?

„`html

Pytanie o to, skąd pochodzi joga, prowadzi nas w głąb historii i kultury starożytnych Indii. To właśnie tam, na subkontynencie indyjskim, na przestrzeni tysięcy lat, wykrystalizowały się praktyki, które dzisiaj znamy jako jogę. Nie jest to system narzucony z góry, lecz organiczny rozwój duchowych, filozoficznych i fizycznych poszukiwań człowieka pragnącego zrozumieć siebie i otaczający świat. Korzenie jogi są głęboko zakorzenione w wedyjskiej tradycji, najstarszym znanym zbiorze świętych tekstów Indii. Już w najwcześniejszych hymnów wedyjskich odnajdujemy wzmianki o technikach koncentracji, medytacji i ascetyzmie, które stanowią fundament późniejszego rozwoju jogi.

Wedy, datowane na okres od około 1500 do 500 roku p.n.e., nie zawierają jeszcze spójnego systemu jogi w dzisiejszym rozumieniu, ale wskazują na obecność pewnych praktyk duchowych i medytacyjnych. Kluczowe dla zrozumienia pierwotnych nurtów jogi są Upaniszady, które powstały nieco później, w okresie od około 800 do 200 roku p.n.e. To w nich pojawia się koncepcja Brahmana (ostatecznej rzeczywistości) i Atmana (indywidualnej duszy) oraz dążenie do ich jedności poprzez samopoznanie. Joga w tym kontekście staje się metodą wyzwolenia, ścieżką do osiągnięcia mokshy, czyli wyzwolenia z cyklu narodzin i śmierci.

Wczesne teksty jogiczne, takie jak Bhagawadgita (około II wieku p.n.e. II wieku n.e.), przedstawiają jogę jako zintegrowaną ścieżkę życia, obejmującą nie tylko medytację, ale także działanie (karma joga), oddanie (bhakti joga) i wiedzę (jnana joga). To właśnie w Bhagawadgicie pojawia się wizja jogi jako sztuki harmonijnego życia i działania w świecie, bez przywiązywania się do jego rezultatów. Zrozumienie tej wielowymiarowości jest kluczowe, aby pojąć pełnię tego, co oznacza „skąd pochodzi joga”. Joga od samego początku była czymś więcej niż tylko ćwiczeniami fizycznymi.

Wczesne ścieżki i teksty kształtujące pierwotne założenia jogi

Kolejnym kamieniem milowym w rozwoju filozofii jogi jest dzieło Patańdźalego, „Jogasutry”, powstałe prawdopodobnie między II a IV wiekiem n.e. Ten zbiór sutr (krótkich, zwięzłych formuł) jest uznawany za fundamentalny tekst klasycznej jogi. Patańdźali systematyzuje wiedzę o jodze, definiując ją jako „wstrzymanie poruszeń umysłu” (yogaś citta vritti nirodhah). Przedstawia on również Ośmiostopniową Ścieżkę (Ashtanga Yoga), która stanowi ramy dla praktyki jogicznej.

Ośmiostopniowa Ścieżka obejmuje:

• Jama zasady etyczne dotyczące relacji z innymi (niekrzywdzenie, prawdomówność, niekradzenie, powściągliwość, nieposiadanie).
• Nijama zasady etyczne dotyczące samodoskonalenia (czystość, zadowolenie, dyscyplina, studiowanie, oddanie).
• Asana pozycje fizyczne, które pierwotnie służyły przygotowaniu ciała do długotrwałej medytacji.
• Pranajama techniki oddechowe, mające na celu kontrolę energii życiowej (prany).
• Pratyahara wycofanie zmysłów ze świata zewnętrznego.
• Dharana koncentracja umysłu na jednym punkcie.
• Dhyana medytacja, głębokie skupienie.
• Samadhi stan głębokiego zjednoczenia, transcendentnej świadomości.

Ten system stanowił fundament dla rozwoju jogi przez wieki. Warto podkreślić, że w czasach Patańdźalego asany były zdecydowanie mniej zróżnicowane niż dzisiaj i skupiały się głównie na przyjmowaniu stabilnych pozycji siedzących. Nacisk kładziono przede wszystkim na rozwój duchowy i mentalny. Zrozumienie „skąd pochodzi joga” wymaga docenienia tej pierwotnej, głęboko filozoficznej i ascetycznej natury praktyki, która dopiero w późniejszych epokach zaczęła ewoluować w kierunku fizycznym.

Ewolucja fizycznej strony jogi w średniowiecznych Indiach

Późniejsze wieki przyniosły ewolucję praktyki jogicznej, zwłaszcza w aspekcie fizycznym. W średniowieczu, szczególnie między VII a XV wiekiem n.e., rozwijały się szkoły i tradycje jogiczne, które zaczęły kłaść większy nacisk na rozwój fizyczny i energetyczny ciała. Kluczową rolę odegrały tu nurty tantryczne i hathajogiczne. Tantryzm, często błędnie kojarzony jedynie z rytuałami seksualnymi, w swoich pierwotnych założeniach był systemem dążącym do wykorzystania energii cielesnej i zmysłowej jako drogi do duchowego przebudzenia.

Hathajoga, będąca często częścią szerszych tradycji tantrycznych, skupiła się na fizycznych aspektach praktyki. Teksty takie jak „Hatha Yoga Pradipika” (XV wiek) i „Gheranda Samhita” (XVII wiek) opisują rozbudowane systemy asan, technik oddechowych (pranajama), uszczelnień energetycznych (bandhy) i mudr (gestów). Celem hathajogi było przygotowanie ciała i oczyszczenie go z blokad energetycznych, aby umożliwić swobodny przepływ prany i osiągnięcie wyższych stanów świadomości, w tym samadhi.

W tym okresie asany zaczęły być postrzegane nie tylko jako pozycje siedzące, ale także jako różnorodne układy ciała, które miały wpływać na ciało subtelne, narządy wewnętrzne i przepływ energii. To właśnie z tej tradycji wywodzą się bardziej dynamiczne i zróżnicowane pozycje, które dzisiaj dominują w wielu współczesnych szkołach jogi. Zrozumienie, skąd pochodzi joga fizyczna, wymaga uwzględnienia tego okresu intensywnego rozwoju i usystematyzowania praktyk cielesnych, które miały służyć celom duchowym.

Warto również wspomnieć o sidłach jogicznych, czyli grupach ascetów, którzy praktykowali intensywne techniki fizyczne i medytacyjne, często żyjąc na marginesie społeczeństwa. Ich praktyki, choć czasem ekstremalne, przyczyniły się do rozwoju wiedzy o wpływie ciała na umysł i ducha.

Rozprzestrzenianie się jogi poza Indie i jej współczesne interpretacje

W XIX i XX wieku joga zaczęła powoli wychodzić poza granice Indii, zyskując coraz większe zainteresowanie na Zachodzie. Kluczową postacią w tym procesie był Swami Vivekananda, który w 1893 roku na Parlamentcie Religii w Chicago przedstawił filozoficzne aspekty jogi, w tym koncepcje Rajo Jogi i Karma Yogi. Jego nauki zapoczątkowały falę zainteresowania indyjską duchowością, w tym jogą.

Jednak prawdziwy boom na jogę na Zachodzie nastąpił w połowie XX wieku, dzięki nauczycielom takim jak:

• Tirumalai Krishnamacharya, często nazywany „ojcem współczesnej jogi”, który wykształcił wielu wybitnych nauczycieli, w tym B.K.S. Iyengara, K. Pattabhi Jois’a i Indra Devi.
• B.K.S. Iyengar, który opracował szczegółowy system dopasowywania pozycji i wykorzystania pomocy (ścianek, klocków, pasków), czyniąc jogę dostępną dla osób z różnymi ograniczeniami fizycznymi.
• K. Pattabhi Jois, twórca dynamicznego stylu Vinyasa Jogi (Ashtanga Vinyasa Yoga), charakteryzującego się płynnymi sekwencjami ruchów połączonych z oddechem.

Współczesna joga na Zachodzie jest niezwykle zróżnicowana. Obok tradycyjnych ścieżek, takich jak Hatha Joga, Ashtanga Vinyasa Yoga czy Iyengar Joga, powstało wiele nowych stylów, takich jak Vinyasa Flow, Power Yoga, Yin Yoga, czy Restorative Yoga. Coraz częściej mówi się również o jodze terapeutycznej, skierowanej na konkretne problemy zdrowotne, oraz o jodze dla dzieci i seniorów.

Pytanie „skąd pochodzi joga” w kontekście współczesności nabiera nowego wymiaru. Choć korzenie pozostają te same, joga ewoluuje, dostosowując się do potrzeb współczesnego świata. Należy jednak pamiętać, by czerpiąc z jej bogactwa, nie zapominać o jej pierwotnym, duchowym i filozoficznym wymiarze, który jest jej najgłębszym sensem. Wiele szkół kładzie nacisk na aspekty wellness i fitness, zapominając o głębszych celach samopoznania i wyzwolenia, które były motorem dla jej twórców.

Tradycyjne style jogi i ich unikalne podejście do praktyki

Zrozumienie, skąd pochodzi joga, jest niepełne bez przyjrzenia się tradycyjnym stylom, które przetrwały wieki i nadal stanowią fundament praktyki dla wielu osób na całym świecie. Choć współczesny rynek oferuje mnóstwo innowacyjnych podejść, to właśnie te starsze szkoły zachowały esencję pierwotnych nauk. Każdy z tych stylów, choć wywodzi się ze wspólnego źródła, kładzie nacisk na nieco inne aspekty, oferując unikalne doświadczenie praktyki.

Do najważniejszych tradycyjnych stylów jogi należą:

• Hatha Joga: Jest to szeroki termin obejmujący fizyczne aspekty jogi. Tradycyjnie, zajęcia Hatha Jogi skupiają się na opanowaniu podstawowych asan i technik oddechowych, z naciskiem na powolne przejścia i utrzymywanie pozycji przez kilka oddechów. Jest to doskonały punkt wyjścia dla początkujących, pozwalający na zbudowanie świadomości ciała i podstaw siły.
• Ashtanga Vinyasa Yoga: Stworzona przez K. Pattabhi Jois’a, jest to dynamiczny styl oparty na sześciu ustalonych sekwencjach asan. Kluczowym elementem jest synchronizacja ruchu z głębokim, wibrującym oddechem (Ujjayi) i technikami energetycznymi (bandhy, dristi). Ashtanga jest wymagająca fizycznie i mentalnie, buduje siłę, elastyczność i wewnętrzne ciepło.
• Iyengar Joga: Opracowana przez B.K.S. Iyengara, kładzie ogromny nacisk na precyzję wykonania każdej asany, wyrównanie ciała i dbałość o szczegóły. Styl ten charakteryzuje się długim utrzymywaniem pozycji, często z wykorzystaniem różnorodnych pomocy dydaktycznych (wałków, pasków, krzeseł), co czyni go dostępnym dla osób na każdym poziomie zaawansowania i z różnymi ograniczeniami.
• Kundalini Joga: Jest to bardziej duchowy i energetyczny styl, skupiający się na „budzeniu” energii Kundalini, która według tradycji spoczywa u podstawy kręgosłupa. Praktyka obejmuje powtarzalne ruchy (krije), techniki oddechowe, mantry i medytację. Celem jest oczyszczenie systemu energetycznego i duchowe przebudzenie.

Te tradycyjne style, choć różnią się między sobą, wszystkie czerpią z bogatego dziedzictwa starożytnych Indii. Pozwalają one na głębsze zrozumienie, skąd pochodzi joga, i doświadczenie jej transformującej mocy w sposób, który jest zgodny z pierwotnymi intencjami. Zrozumienie tych różnic pozwala świadomie wybrać ścieżkę praktyki, która najlepiej odpowiada indywidualnym potrzebom i celom.

Filozoficzne i duchowe fundamenty pierwotnych praktyk jogi

Aby w pełni zrozumieć, skąd pochodzi joga, nie można pominąć jej głębokich filozoficznych i duchowych fundamentów. Joga od samego początku była czymś więcej niż tylko zestawem ćwiczeń fizycznych czy technik relaksacyjnych. Była to holistyczna ścieżka rozwoju, mająca na celu osiągnięcie głębszego zrozumienia natury rzeczywistości, siebie i swojego miejsca we wszechświecie. Centralnym punktem tych poszukiwań była koncepcja duchowego wyzwolenia, czyli mokshy.

Wielu filozofów i mistyków przez wieki zgłębiało pytania o naturę cierpienia, świadomości i ostateczną prawdę. Joga stała się narzędziem do przekraczania ograniczeń ludzkiego umysłu i ciała, do odnalezienia wewnętrznego spokoju i harmonii. Kluczowe koncepcje filozoficzne, które kształtowały wczesną jogę, obejmują:

• Dualizm Samkhyi: Filozofia Samkhyi, która wywarła ogromny wpływ na jogę, postuluje istnienie dwóch podstawowych rzeczywistości: puruszy (świadomości, ducha) i prakriti (materii, natury). Celem jogi jest uświadomienie sobie swojej prawdziwej, nietkniętej przez materię natury purushy, co prowadzi do wyzwolenia z cierpienia związanego z identyfikacją z prakriti.
• Koncepcja karmy i reinkarnacji: Zrozumienie prawa karmy (przyczyny i skutku) oraz cyklu reinkarnacji (samsary) było fundamentalne dla jogi. Praktyka jogiczna miała na celu oczyszczenie się z negatywnej karmy i przerwanie błędnego koła narodzin i śmierci.
• Droga do wyzwolenia (Moksha): Ostatecznym celem jogi było osiągnięcie mokshy, stanu wolności od cierpienia i ograniczeń egzystencji materialnej. Było to rozumiane jako zjednoczenie z Absolutem lub osiągnięcie stanu czystej świadomości.
• Rola świadomości (Citta): Wiele tekstów jogicznych skupia się na naturze umysłu, jego zmienności i sposobach jego uspokojenia. Jak wspomniano wcześniej, definicja jogi Patańdźalego podkreśla wstrzymanie poruszeń umysłu jako klucz do osiągnięcia celu.

Te filozoficzne i duchowe założenia nadają głębszy sens praktyce jogicznej. Kiedy pytamy, skąd pochodzi joga, musimy pamiętać, że jej korzenie tkwią w głębokim dążeniu człowieka do poznania prawdy o sobie i wszechświecie, do osiągnięcia stanu harmonii i wolności. Współczesna joga, choć często skupia się na aspektach fizycznych, nadal oferuje potencjał do eksploracji tych głębszych wymiarów, jeśli praktykujący jest gotów podążyć tą ścieżką.

Rola oddechu i energii w starożytnych naukach o jodze

W kontekście pytania, skąd pochodzi joga, nie sposób pominąć kluczowej roli, jaką odgrywa oddech i energia życiowa. Już w najwcześniejszych tekstach wedyjskich odnajdujemy wzmianki o pranie, czyli energii witalnej przenikającej wszystko. Joga od samego początku była postrzegana jako sposób na zrozumienie, kontrolowanie i kierowanie tą energią w celu osiągnięcia duchowego rozwoju. Pranajama, czyli techniki oddechowe, stanowiła jeden z filarów praktyki, obok asan i medytacji.

Prana jest utożsamiana z oddechem, ale jej zasięg jest znacznie szerszy. Jest to siła napędowa życia, obecna w każdym żywym organizmie. Zgodnie z filozofią jogi, zablokowanie lub nierównomierny przepływ prany w ciele prowadzi do chorób, zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Celem pranajamy jest oczyszczenie kanałów energetycznych (nadi), wyrównanie przepływu prany i uspokojenie umysłu.

Podstawowe techniki pranajamy, które przetrwały wieki i są nauczane do dzisiaj, obejmują:

• Ujjayi Pranayama: Oddychanie z delikatnym zwężeniem głośni, tworzące charakterystyczny dźwięk. Pomaga w koncentracji i generuje wewnętrzne ciepło.
• Nadi Shodhana (Alternate Nostril Breathing): Naprzemienne oddychanie przez prawą i lewą dziurkę nosa. Uważa się, że równoważy prawe i lewe półkule mózgu oraz oczyszcza kanały energetyczne.
• Kapalabhati (Skull Shining Breath): Aktywne, rytmiczne wydechy, z pasywnymi wdechami. Jest to technika oczyszczająca i energetyzująca.
• Bhastrika (Bellows Breath): Szybkie, głębokie wdechy i wydechy, przypominające pracę miechów. Bardzo energetyzująca technika.

Wraz z rozwojem hathajogi i tantry, koncepcja subtelnego ciała, w tym czakr (centrów energetycznych) i kundalini (energii uśpionej u podstawy kręgosłupa), stała się jeszcze bardziej centralna. Asany, pranajama, bandhy i mudry były postrzegane jako narzędzia do pracy z tym subtelnym ciałem, do jego harmonizacji i aktywacji. Zrozumienie, skąd pochodzi joga, wymaga docenienia tej głębokiej wiedzy o energii i jej związku z fizycznym i duchowym dobrostanem. Oddech jest mostem między ciałem a umysłem, między światem materialnym a duchowym.

Znaczenie tekstów wedyjskich i Upaniszad dla rozwoju starożytnej jogi

Aby w pełni odpowiedzieć na pytanie, skąd pochodzi joga, musimy powrócić do jej najstarszych źródeł, a mianowicie do tekstów wedyjskich i Upaniszad. To właśnie w tych starożytnych pismach odnajdujemy zalążki koncepcji i praktyk, które ewoluowały w to, co dzisiaj znamy jako jogę. Choć same Wedy nie zawierają jeszcze spójnego systemu jogi, są one kluczowe dla zrozumienia kontekstu kulturowego i duchowego, w którym joga zaczęła się kształtować.

Wedy, będące najstarszym zbiorem świętych tekstów hinduizmu, datowane są na okres od około 1500 do 500 roku p.n.e. Zawierają one hymny, modlitwy, rytuały i filozoficzne rozważania. Już w najwcześniejszych warstwach Wed, takich jak Rygweda, można odnaleźć wzmianki o ascetach (munich), którzy praktykowali techniki koncentracji, medytacji i wyrzeczenia. Opisy te sugerują istnienie wczesnych form praktyk duchowych, które miały na celu osiągnięcie transu, wizji lub połączenia z boskością.

Późniejszy rozwój nastąpił w Upaniszadach, które powstały w okresie od około 800 do 200 roku p.n.e. Upaniszady stanowią filozoficzne uzupełnienie Wed, zagłębiając się w naturę rzeczywistości, świadomości i duszy. To w nich po raz pierwszy jasno pojawia się koncepcja „jogi” jako metody osiągnięcia jedności z Brahmanem (ostateczną rzeczywistością) i poznania Atmana (indywidualnej duszy). Upaniszady opisują techniki takie jak:

• Pranajama: Kontrola oddechu jest często przedstawiana jako sposób na uspokojenie umysłu i osiągnięcie głębszego stanu świadomości.
• Dharana i Dhyana: Koncentracja i medytacja są kluczowymi elementami w dążeniu do samopoznania i transcendencji.
• Ascetyzm i wyrzeczenie: Praktyki te miały na celu wyzwolenie się od przywiązań do świata materialnego i skupienie się na duchowym celu.
• Nauki o naturze rzeczywistości: Upaniszady przedstawiają złożone metafizyczne koncepcje, które stały się podstawą dla późniejszych systemów filozoficznych, w tym dla jogi.

Teksty te są fundamentalne dla zrozumienia, skąd pochodzi joga, ponieważ ukazują jej pierwotną naturę jako ścieżki duchowej, mającej na celu wyzwolenie z cyklu narodzin i śmierci (samsary) poprzez samopoznanie i zjednoczenie z Absolutem. Joga w tym kontekście jest głęboko zakorzeniona w indyjskiej tradycji filozoficznej i religijnej.

Wpływ Buddyzmu i Dźinizmu na rozwój wczesnych koncepcji jogi

Choć joga wywodzi się z tradycji wedyjskiej, jej rozwój i kształtowanie się były również pod wpływem innych starożytnych ścieżek duchowych obecnych na subkontynencie indyjskim, takich jak buddyzm i dźinizm. Te tradycje, które rozwijały się równolegle lub nieco później niż wczesne teksty jogiczne, miały pewne wspólne cele i techniki, co prowadziło do wzajemnego oddziaływania i inspiracji.

Buddyzm, założony przez Siddharthę Gautamę (Buddę) w V wieku p.n.e., również kładł nacisk na osiągnięcie wyzwolenia (nirwany) poprzez praktyki medytacyjne, etyczne postępowanie i samokontrolę. Choć buddyzm odrzucał niektóre kluczowe koncepcje hinduizmu, takie jak istnienie wiecznej duszy (Atmana) czy autorytet Wed, to techniki takie jak medytacja uważności (vipassana) czy koncentracji (samatha) miały wiele punktów wspólnych z praktykami jogicznymi. Buddyzm również promował ścieżkę środka, unikając skrajności, co rezonowało z niektórymi nurtami jogi.

Dźinizm, założony przez Mahawirę, współczesnego Buddzie, również kładł silny nacisk na ascetyzm, wyrzeczenie, samokontrolę i niestosowanie przemocy (ahinsę). Dźiniści rozwijali zaawansowane techniki medytacyjne i praktyki kontroli ciała, które mogły wpływać na rozwój fizycznych aspektów jogi. Podobnie jak buddyzm, dźinizm był alternatywną ścieżką duchową wobec dominującej tradycji wedyjskiej.

Wzajemne oddziaływanie tych tradycji jest widoczne w tekstach i praktykach. Na przykład, niektóre pozycje jogiczne (asany) i techniki oddechowe mogły być rozwijane lub modyfikowane pod wpływem praktyk ascetycznych obecnych w dźinizmie lub medytacyjnych w buddyzmie. Z kolei idee dotyczące karmy i reinkarnacji, choć obecne w tradycji wedyjskiej, były również kluczowe dla buddyzmu i dźinizmu. Zrozumienie, skąd pochodzi joga, wymaga zatem spojrzenia na szerszy kontekst duchowy starożytnych Indii, w którym różne ścieżki wzajemnie się przenikały i wzbogacały. To właśnie ta złożona mozaika myśli i praktyk stworzyła bogactwo, które dzisiaj określamy mianem jogi.

Kluczowe pojęcia i cele pierwotnej praktyki jogicznej według starożytnych mistrzów

Aby zgłębić sedno tego, skąd pochodzi joga, należy przyjrzeć się kluczowym pojęciom i celom, które przyświecały starożytnym mistrzom praktykującym tę dyscyplinę. Joga od samego początku nie była traktowana jako forma rekreacji czy ćwiczeń fizycznych w dzisiejszym rozumieniu, lecz jako głęboka ścieżka samopoznania i duchowego wyzwolenia. Fundamentalnym celem było osiągnięcie stanu mokshy, czyli wolności od cierpienia i cyklu narodzin i śmierci (samsary).

Najważniejsze pojęcia i cele starożytnej jogi obejmują:

• Wyzwolenie (Moksha / Mukti): Jest to ostateczny cel jogi. Oznacza on przekroczenie ograniczeń egzystencji materialnej, osiągnięcie stanu czystej świadomości i zjednoczenie z Absolutem. Jest to stan wiecznego spokoju, szczęścia i wolności.
• Samadhi: Stan głębokiego skupienia, transcendencji i zjednoczenia, będący ostatnim etapem Ośmiostopniowej Ścieżki Patańdźalego. Jest to doświadczenie bezpośredniego kontaktu z Prawdą, poza zwykłym poznaniem zmysłowym.
• Citta Vritti Nirodhah (Uspokojenie poruszeń umysłu): Jak definiuje Patańdźali, joga jest właśnie tym procesem. Opanowanie zmiennych stanów umysłu, takich jak myśli, emocje i wyobrażenia, jest kluczowe dla osiągnięcia wewnętrznego spokoju i jasności.
• Samopoznanie (Atma-vichara): Jogowie dążyli do zrozumienia swojej prawdziwej natury, odróżnienia wiecznego ducha (Puruszy) od zmiennej materii (Prakriti). Poznanie siebie jest drogą do wyzwolenia.
• Kontrola Prany: Rozumienie i kontrolowanie energii życiowej (prany) za pomocą technik oddechowych (pranajama) było postrzegane jako niezbędne do oczyszczenia ciała i umysłu oraz do osiągnięcia wyższych stanów świadomości.
• Dharma: Praktyka jogiczna często wiązała się z życiem zgodnym z Dharmą, czyli uniwersalnymi zasadami etycznymi i moralnymi, które zapewniają harmonię w życiu jednostki i społeczeństwa.

Zrozumienie tych pierwotnych celów i koncepcji pozwala docenić głębię i wszechstronność jogi. Kiedy pytamy „skąd pochodzi joga”, musimy pamiętać, że jej korzenie tkwią w dążeniu do transformacji na najgłębszym poziomie – duchowym, mentalnym i fizycznym. To właśnie te starożytne dążenia ukształtowały praktykę, która przetrwała wieki i nadal inspiruje miliony ludzi na całym świecie.

„`